Debaty sejmoweIV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie wspierania polskiego eksportu

   Odpowiadając na pismo z 18 marca 1999 r. (znak SPS-0202-1594/99) przedstawiam odpowiedź na interpelację posła Jana Kulasa w sprawie wspierania polskiego eksportu.    W bieżącej dekadzie Polska odnotowała znaczący postęp we włączaniu się w międzynarodowy podział pracy. Obroty towarowe z zagranicą wzrosły z ok. 30 mld USD w roku 1991 do blisko 75 mld USD w 1998 r., czyli 2,5-krotnie. Należy jednak podkreślić, że na taki wzrost obrotów złożył się aż 3-krotny wzrost importu i znacznie wolniejszy - 1,9-krotny wzrost eksportu.    Obroty towarowe z zagranicą w latach 1991-1998 w ujęciu płatniczym (wg NBP) i rzeczowym (wg GUS) przedstawiono w tabeli poniżej. Lata Wg NBP Dynamika rok poprz.=100 Wg SAD Dynamikarok poprz.=100 w mln USD w mln USD Eksport Import Saldo Eksport Import Eksport Import Saldo Eksport Import 1991 12 760 12 709 51 117,5 146,9 14 903 15 522 -619 104,1 162,9 1992 13 997 13 485 512 109,7 106,1 13 187 15 913 -2726 88,5 102,5 1993 13 585 15 870 -2285 97,1 117,7 14 143 18 834 -4691 107,2 118,4 1994 16 950 17 786 -836 124,8 112,1 17 240 21 569 -4329 121,9 114,5 1995 22 878 24 705 -1827 135,0 138,9 22 895 29 050 -6155 132,8 134,7 1996 24 420 32 574 -8154 106,7 131,9 24 440 37 137 -12 697 106,7 127,8 1997 27 229 38 549 -11 320 111,5 118,3 25 751 4207 -16 556 105,4 113,9 1998*) 30 247 43 914 -13 667 111,1 113,9 28 210 46 578 -18 368 109,5 110,1 *) Dane wstępne, niepublikowane.    Mimo osiągniętego w tym czasie widocznego postępu w rozwoju wymiany z zagranicą obecny poziom eksportu zarówno w relacji do PKB, jak i w przeliczeniu na jednego mieszkańca jest w Polsce nadal zdecydowanie niższy niż w krajach Europy Środkowo-Wschodniej o porównywalnym poziomie rozwoju, nie mówiąc o krajach wysoko rozwiniętych. Udział eksportu w PKB wyniósł w 1997 r. 19%, podczas gdy np. w Czechach - 47%, a w Słowacji - 55%.    Wartość eksportu per capita wyniosła w Polsce w 1997 r. 666 USD, podczas gdy w Słowacji - ponad 1600 USD, na Węgrzech - ponad 1800 USD, w Czechach blisko 2200 USD, a w Słowenii - ponad 4200 USD. W zdecydowanej większości krajów OECD wskaźnik ten jest kilkunastokrotnie wyższy niż w Polsce. Relacje eksportu i importu do PKB w Polsce w latach 1992-1998 Wyszczególnienie Lata 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 Eksport 15,6 16,5 18,7 19,2 18,2 19,0 19,4 Import 19,1 21,8 23,3 24,4 26,7 31,2 32,1    O ile relacja importu do PKB w prezentowanym okresie systematycznie wzrastała (z 19,1% w 1992 r. do 32,1% w roku 1998), o tyle podobna relacja w eksporcie utrzymuje się od 5 ostatnich lat na poziomie rzędu 19%.    Wysoce negatywnym zjawiskiem towarzyszącym wymianie z zagranicą jest narastanie deficytu, szczególnie wyraźnie w ostatnich czterech latach. Saldo obrotów towarowych z zagranicą w ujęciu płatniczym (wg danych NBP, które jeszcze w roku 1992 było dodatnie i wynosiło ponad 0,5 mld USD, przekształciło się w roku 1993 w systematycznie narastający deficyt sięgający ponad 11,3 mld USD w roku 1997 i prawie 13,7 mld USD za rok ubiegły. Deficyt wykazywany w statystyce GUS był przy tym jeszcze większy, a jego poziom za rok ubiegły wynosił 18,4 mld USD. Przy tym według dotychczasowej metodologii liczenia eksportu jego dynamika byłaby niższa, a deficyt większy od wskazanego.    Odnotowywany w omawianym okresie wzrost deficytu obrotów towarowych z zagranicą jest konsekwencją szybszego wzrostu importu niż eksportu. Wynika to z funkcji, jakie handel zagraniczny, a zwłaszcza import, pełnił w okresie transformacji polskiej gospodarki. W latach 1990-1992 był on głównym nieadministracyjnym narzędziem gaszenia inflacji i sprowadzenia jej do kontrolowanych rozmiarów. W latach 1993-1997 importowi przypadło zadanie modernizacji transformującej się gospodarki w drodze napływu nowych urządzeń, maszyn i technologii. Cały ten okres w strukturze importu, z punktu widzenia jego przeznaczenia, dominuje import na cele inwestycyjne i zaopatrzeniowe. Stanowi to ponad 4/5 importu ogółem. Potwierdzeniem tego jest też struktura towarowa importu, w której dominująca rola przypada importowi elektromaszynowemu i chemicznemu. Te grupy towarowe są też głównymi grupami generującymi ujemne saldo obrotów towarowych z zagranicą.    Na wzrost ujemnego salda obrotów towarowych z zagranicą miał też duży wpływ napływ kapitału zagranicznego. Według informacji PAIZ na koniec 1998 r. napłynęło do Polski ponad 30 mld USD w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych, umacniając pozycję Polski jako lidera w tym regionie Europy. Aczkolwiek inwestycje te przyczyniły się do modernizacji wielu dziedzin gospodarki (przemysł spożywczy, motoryzacyjny, chemiczny, budownictwo, telekomunikacja, bankowość) i stały się czynnikiem generującym wzrost eksportu, to jednak, podobnie jak miało to miejsce w innych krajach w pierwszym okresie, wywołują wzmożone ˝ssanie˝ importowe towarów inwestycyjnych i zaopatrzeniowych. Dopiero w dalszym etapie inwestycje te mogą owocować wzrostem eksportu. Według opinii Instytutu Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, który zajmował się badaniem problemu, inwestycje z kapitałem zagranicznym w 1997 r. generowały 49,9% polskiego importu oraz 43,0% polskiego eksportu. Trwający nadal proces ich napływu (w 1998 r. ponad 10 mld USD nowych inwestycji) powoduje utrzymywanie się podobnych proporcji w 1998 r.    Strona polska ma ze wszystkimi ważniejszymi partnerami zawarte umowy handlowe, odpowiadające standardom międzynarodowym dla tego typu umów. Istotnym składnikiem tych umów jest KNU (klauzula najwyższego uprzywilejowania), dająca eksporterom polskim dostęp do rynków porównywalnych z dostępem kraju najbardziej uprzywilejowanego. Tego rodzaju umów jest około 100.    Poza wspomnianymi wyżej umowami Polska posiada zawarte umowy o wolnym handlu z Unią Europejską (układ europejski) oraz z krajami, które staną się w przyszłości członkami UE (kraje CEFTA, kraje nadbałtyckie). Umowy te, zakładające liberalizację wymiany handlowej, zwiększyły w sposób istotny dostęp Polski do rynków jej partnerów - sygnatariuszy tych umów.    Poza powyższymi grupami umów Polska zawarła szereg umów wspierających wymianę handlową w postaci umów o współpracy gospodarczej i technicznej oraz umów o ochronie i popieraniu inwestycji (około 40 umów o współpracy gospodarczej i technicznej oraz ponad 60 umów o ochronie i popieraniu inwestycji).    Liberalizacja przepisów w zakresie handlu zagranicznego dokonana na początku lat dziewięćdziesiątych spowodowała gwałtowny wzrost ilości samodzielnych polskich przedsiębiorstw podejmujących działalność w zakresie handlu zagranicznego i wchodzących na międzynarodowe rynki zbytu. W połączeniu z zewnętrznymi uwarunkowaniami traktatowymi spowodowało to wzrost znaczenia aktywnej działalności promocyjnej jako jednego z ważnych instrumentów polityki proeksportowej.    W ostatnich dniach zakończone zostały prace nad opracowaniem dokumentu ˝Realizacja polityki w zakresie handlu zagranicznego oraz polityka w zakresie handlu zagranicznego na lata 1999-2002˝. Celem nakreślonego w nim programu jest:    - promowanie proeksportowego rozwoju gospodarczego Polski,    - poprawa konkurencyjności polskiej oferty eksportowej i zwiększenie wolumenu eksportu,    - intensyfikacja dopływu do Polski bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ).    Program ten w najbliższym czasie zostanie przedstawiony pod obrady KERM.    Wśród postulowanych przez Ministerstwo Gospodarki działań zmierzających do polepszenia sytuacji w polskim handlu zagranicznym wymienić należy kilka grup środków polityki makroekonomicznej:    1) Działania o charakterze traktatowym, a wśród nich:    - Dostosowanie polskiego ustawodawstwa do ustawodawstwa obowiązującego w Unii Europejskiej (opracowanie ˝Narodowego programu przyjęcia Prawa Europejskiego˝) i współpraca dwustronna z krajami Unii Europejskiej.    - Realizacja zobowiązań liberalizacyjnych wynikających z przystąpienia Polski do OECD i ratyfikacja i wprowadzenie w życie od 1998 r. następujących porozumień wynegocjowanych w ramach WTO.    - Wypracowanie koncepcji udziału Polski w kolejnej rundzie liberalizacyjnej w ramach WTO (rozpoczęcie przewidywane na 2000 r.), pod kątem akcesji do Unii Europejskiej i w konsekwencji - przyjęcia zewnętrznej taryfy celnej UE.    - Przyjęcie zasad międzyresortowej współpracy w celu wypracowania stanowiska Polski wobec nowych interdyscyplinarnych tematów, takich jak: współzależność między handlem a inwestycjami, handlem a polityką konkurencji, handlem a ochroną środowiska, standardy pracy, zamówienia publiczne oraz handel za pośrednictwem Internetu.    - Opracowanie strategii udziału Polski w międzynarodowych systemach udzielania pomocy rozwojowej - z uwzględnieniem problematyki wspierania reform słabiej zaanwansowanych państw regionu Europy Środkowo-Wschodniej (np. Ukrainy) - i traktowania preferencyjnego w handlu zagranicznym państw rozwijających się.    - Rozwój stosunków gospodarczych z krajami nie należącymi do Unii Europejskiej, koncentrowanie działań na następujących rynkach uznanych za priorytetowe i ważne z punktu widzenia perspektyw rozwoju handlu.    - Zawieranie umów o popieraniu i ochronie inwestycji z krajami, z którymi tych umów jeszcze nie podpisano, np. RPA, Tajwanem, Libanem, Kubą i Koreą Płn., w sprawie których negocjacje są najbardziej zaawansowane.    2. Finansowe i celne instrumenty wspierania eksportu, a wśród nich:    - Rozszerzenie zakresu poręczeń i gwarancji skarbu państwa.    - Radykalne zwiększenie skali ubezpieczeń eksportu, realizowanych na rachunek skarbu państwa.    - Rozszerzenie dotychczasowego zakresu działalności Korporacji Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych SA o działalność gwarancyjną w eksporcie, realizowaną na rachunek skarbu państwa.    - Uruchomienie systemu dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych.    - Stworzenie na bazie istniejącego banku państwowego banku wyspecjalizowanego w finansowaniu handlu zagranicznego i ściśle współpracującego z KUKE.    - Uruchomienie rządowych kredytów pomocowych i kredytów mieszanych, zawierających element pomocowy dla krajów słabiej rozwiniętych.    - Wypracowanie i uruchomienie systemu dopłat do eksportu produktów rolno-spożywczych.    - Ponowne rozważenie możliwości przeznaczenia części rezerw dewizowych (np. 2-3 mld USD) na denominowane w walucie wymienialnej krótko- i średnioterminowe kredyty (do 2 lat) na szybko rentujące inwestycje proeksportowe.    - Wprowadzenie możliwie szerokich ułatwień dla eksporterów skutkującym złagodzeniem obciążeń finansowych w ramach obowiązujących regulacji celnych i podatkowych (lub po ich koniecznych zmianach).    - Ściślejsze uzależnienie decyzji dotyczących kontyngentów, plafonów taryfowych i zawieszeń ceł od efektów eksportowych.    - Uruchomienie systemu poręczeń i gwarancji kredytowych dla małych i średnich podmiotów podejmujących przedsięwzięcia proeksportowe.    - Wprowadzenie zwrotu podatku VAT nierezydentom wywożącym zakupione towary z Polski.    - Tworzenie rezerw w ciężar kosztów.    Informuję jednocześnie, że dobiegły prace wspólnego zespołu Ministerstwa Finansów i Ministerstwa Gospodarki nad wypracowaniem ostatecznej wersji ˝Programu wdrażania finansowych instrumentów wspierania eksportu˝. Eksperci MG zakończyli już prace. Obecnie dokument ten przechodzi uzgodnienia wewnątrzresortowe w MF.    3) Intensyfikacja i wzmocnienie działań promocyjnych prowadzonych przez Ministerstwo Gospodarki, w tym w szczególności:    - Znaczne zwiększenie środków przeznaczonych na promocję gospodarczą realizowaną przez Ministerstwo Gospodarki oraz podporządkowane mu placówki ekonomiczno-handlowe - BRH.    - Ulepszenie i rozszerzenie systemu refundacji kosztów udziału polskich przedsiębiorstw w targach i wystawach za granicą i w kraju.    - Wzmocnienie kadrowe, sprzętowe i finansowe działalności w zakresie promocji gospodarczej, realizowanej przez polskie placówki ekonomiczno-handlowe - BRH w krajach o priorytetowym znaczeniu dla interesu gospodarczego kraju.    - Stworzenie nowoczesnego, opartego o platformę internetową systemu informacji gospodarczej, łączącego polskie firmy z rynkami państw obcych poprzez nasze BRH w tych krajach.    - Koncentracja środków na rynkach priorytetowych, których musi dokonywać się identyfikacją nisz rynkowych dla konkretnych polskich firm i pojedynczych marek, co pozwoli na koncentrację środków finansowych i ich lepszą efektywność.    - Wzmocnienie udziału przedsiębiorstw małych i średnich w dostępie do środków i działań promocyjnych.    - Łączenie na szczeblu Ministerstwa Gospodarki i rządu polityki promocji regionalnej i polityki w stosunku do sektora MSP, tak aby uzyskać lepszą efektywność działania w tych powiązanych ze sobą obszarach.    Zakres i skala działalności promocyjnej są ściśle uwarunkowane wielkością środków będących w dyspozycji Ministerstwa Gospodarki. Sytuacja w tym zakresie jest dalece niezadowalająca. Należy podkreślić, że w budżecie Ministerstwa Gospodarki na 1999 r. przewidziano przeznaczenie na promocję eksportu kwoty 21 839 tys. zł. Wielkość tych środków jest zdecydowanie niewystarczająca w stosunku do zgłoszonych przez Ministerstwo Gospodarki potrzeb i zakładanych na 1999 r. zadań. Jest ona znacznie niższa niż w 1997 r., a nawet w 1996 r. (23,9 mln zł). Analizując wielkość tych środków w okresie 1991-1998 w ujęciu realnym, tj. po uwzględnieniu inflacji, należy stwierdzić, że pomimo nominalnego wzrostu w ujęciu realnym uległy one zdecydowanemu zmniejszeniu (w ujęciu realnym ministerstwo dysponowało środkami stanowiącymi około 40% kwoty z 1991 r.). Środki te w 1999 r. przeznaczone będą na sfinansowanie wydatków związanych z działalnością promocyjną ministerstwa i polskich biur radców handlowych za granicą oraz dofinansowanie przedsięwzięć promujących polski eksport, realizowanych przez inne podmioty - przedsiębiorstwa, izby gospodarcze i organizacje samorządowe, agencje, fundacje i stowarzyszenia, instytuty naukowe.    W 1999 r. priorytetowo traktowane będzie wsparcie finansowe udziału polskich przedsiębiorstw w targach i wystawach za granicą. Wśród imprez objętych systemem dofinansowania Ministerstwa Gospodarki znajdują się najważniejsze imprezy targowo-wystawiennicze, odbywające się za granicą. Polskie przedsiębiorstwa wystawiające się na tych targach będą mogły uzyskać refundację 100% lub 80% kosztów powierzchni i zabudowy (w zależności od imprezy). W organizację i promocję polskich ekspozycji targowych za granicą w jeszcze większym zakresie włączane będą BRH. Listy imprez targowo-wystawienniczych oraz imprez narodowych, które zostały objęte systemem refundacji Ministerstwa Gospodarki w roku 1999 oraz warunki uzyskania refundacji w załączeniu.*)    Drugim najważniejszym obszarem będzie działalność promocyjna biur radców handlowych. W ostatnich latach MG przeznaczyło na ten cel znaczne środki, co stworzyło możliwość podjęcia przez BRH bardziej intensywnych działań promujących Polskę i polską gospodarkę za granicą i rozwoju tej działalności w następnych latach. Każda z placówek realizuje indywidualny plan promocji, wykorzystując przede wszystkim takie formy działań promocyjnych, jak stoiska informacyjne na największych targach i wystawach, organizacja seminariów i konferencji promocyjnych, działalność w zakresie informacji handlowej, działalność wydawnicza, public relations, media relations. Planuje w większym stopniu nakierować działalność BRH na promocję mikroekonomiczną, szczególnie na promocję poszczególnych marek w krajach uznanych przez producentów za priorytetowe.    Konieczny jest dalszy rozwój działalności informacyjnej, skierowanej głównie do małych i średnich przedsiębiorstw. W związku z tym Ministerstwo Gospodarki prowadzi prace związane z utworzeniem teleinformatycznego systemu promocji eksportu Ministerstwa Gospodarki. Będzie on jakościowo nowym elementem w tym obszarze działania MG. System ten umożliwi bezpośredni bieżący dostęp do zawartych w nim informacji, baz danych przy wykorzystaniu najnowszej techniki informatycznej. Usprawni on komunikację pomiędzy Ministerstwem Gospodarki a biurami radców handlowych, zapewni współpracę w tym zakresie z organizacjami działającymi na rzecz rozwoju eksportu, a przede wszystkim zapewni bezpośredni, natychmiastowy dostęp do aktualnej informacji gospodarczej. Użytkownicy systemu, zarówno w kraju jak i za granicą, będą mieli dostęp do informacji za pośrednictwem popularnych przeglądarek internetowych. System zawierał będzie oferty eksportowe, inwestycyjne, kooperacyjne firm polskich, zbierane za pośrednictwem systemu akredytowanych organizacji i instytucji wspierających, urzędów wojewódzkich, agencji rozwoju regionalnego, izb gospodarczych itp., informacje ekonomiczno-handlowe o charakterze makroekonomicznym, pochodzące z Centrum Informacji Gospodarczej Ministerstwa Gospodarki, informacje dostarczane z biur radców handlowych, informacje pochodzące z europejskich serwisów informacyjnych, np. BIN, BC-NET, TIPS, BRE itp., zebrane w darmowych i komercyjnych serwisach dostępnych w Internecie. Do teleinformatycznego systemu promocji Ministerstwa Gospodarki włączony zostanie także system informacji ekonomicznej prowadzony przez Centrum Informacji Rynkowej Instytutu Koniunktur i Cen, wykorzystujący m.in. informacje opracowywane i nadsyłane przez BRH.    Kontynuowane będą prace związane z opracowywaniem raportów o barierach i utrudnieniach dostępu do rynków priorytetowych i ważnych (wykonano raport dotyczący Federacji Rosyjskiej). Raporty te będą dostępne dla polskich eksporterów poprzez system teleinformatyczny. Zakładamy większą niż dotychczas koncentrację działań promocyjnych MG na rynkach priorytetowych. Podobnie jak w latach ubiegłych priorytetowo traktowane będą rynki wschodnie, Unia Europejska, rynki amerykańskie; USA, Kanada, Brazylia oraz rynki przyczółkowe: Chiny, Tajwan, RPA, Wietnam. W jeszcze większym niż dotychczas stopniu działania promocyjne Ministerstwa Gospodarki będą skierowane na pomoc firmom małym i średnim. Chodzi tu przede wszystkim o zaktywizowanie ich działalności wystawienniczej oraz pomoc w dostępie do informacji handlowej.    Formy i mechanizmy wspierania polskiego eksportu poprzez działalność promocyjno-informacyjną praktycznie nie różnią się od tych, które realizowane są przez instytucje i organizacje promocyjne krajów Unii Europejskiej. Podstawowa różnica dotyczy zakresu prowadzonych działań i ich skali, co bezpośrednio uwarunkowane jest dostępnością środków z budżetu, stawianych do dyspozycji ministra gospodarki. Wysokość środków finansowych warunkuje także możliwość dalszego doskonalenia istniejących rozwiązań oraz rozwój nowych form działalności w tym zakresie.    W krajach Unii Europejskiej istotną rolę w sferze promocji i wspierania eksportu odgrywają różnego rodzaju organizacje samorządowe (izby przemysłowo-handlowe, stowarzyszenia producentów i eksporterów itp.), przejmując szereg zadań od instytucji rządowych. Sytuację ułatwia fakt obowiązkowego lub też powszechnego charakteru samorządów w tych krajach oraz system umożliwiający dokonywanie określonych odpisów. W naszych uwarunkowaniach, przy relatywnie niewielkim zaangażowaniu organizacji tego typu w samodzielną działalność promocyjną, przedsięwzięcia promocyjne realizowane są w głównej mierze przez Ministerstwo Gospodarki i podległe ministrowi gospodarki placówki ekonomiczno-handlowe za granicą.    Podsekretarz stanu    Tadeusz Donocik    Warszawa, dnia 9 kwietnia 1999 r.